Trećeg dana 16. reprezentativnog predstavljanja Republike Srpske na Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga predstavljena su izdanja koja obuhvataju različite teme — od sjećanja na stradanje srpske djece u Drugom svjetskom ratu i istraživanja lokalne istorije do stogodišnjice Fudbalskog kluba „Borac“, istorije nastanka i odbrane Republike Srpske, starih fotografija i istorijskih dokumenata, savremene književnosti i zavičajne baštine.

„Pamtimo“ i „Moje putovanje kroz bolest“ – svjedočanstva o stradanju i snaga vjere

Fondacija „Mir Božiji“ iz Banje Luke predstavila je drugo, dopunjeno izdanje knjige „Pamtimo – genocid nad Srbima u NDH“ i knjigu „Moje putovanje kroz bolest“, autorke Mire Lolić Močević. O knjigama su govorili otac Vitalije, iguman manastira Studenica, dr Marinko Lolić i autorka.

Govoreći o knjizi „Pamtimo“, Mira Lolić Močević podsjetila je da je prvo izdanje predstavljeno na prošlogodišnjem Sajmu knjiga, a da je cijeli tiraž rasprodat za samo dva mjeseca. To je bio podsticaj za pripremu drugog, dopunjenog izdanja, čiji je poseban povod i približavanje 85. godišnjice pokolja Srba u Drakuliću, Šargovcu i Motikama, koja će biti obilježena 7. februara naredne godine.

Autorka je posebno ukazala na potrebu da se ispravi netačan podatak o broju stradale djece.

„Stalno se provlači informacija da je taj dan stradalo 550 djece. To nije tačan podatak. Tačan podatak je, nažalost, da je taj dan ubijeno 1.119 maloljetnih lica do 17 godina starosti, od beba do osoba koje su imale 17 godina“, naglasila je Lolić Močević.

Objasnila je da je do ovih podataka došao istraživač Lazar Lukajić, koji je prikupio imena i prezimena stradalih, godine rođenja i imena njihovih roditelja. Smatrala je važnim da se ta građa uvrsti u novo izdanje, koje je dopunjeno sa četrdesetak stranica u odjeljku „Banjalučka zvona“.

Knjiga sadrži 95 svjedočenja djece stradale u logorima i direktnim napadima tokom Drugog svjetskog rata. Autorka je istakla da je očuvanje tih svjedočanstava obaveza prema žrtvama i budućim generacijama.

Predstavljajući knjigu „Moje putovanje kroz bolest“, Lolić Močević navela je da je rukopis nastajao tokom šest godina i da opisuje njenu borbu sa teškom bolešću, liječenje i iskustva kroz koja je prolazila. Pored ljekarske brige, najveću snagu davali su joj vjera i molitva.

„Željela sam da taj rukopis bude koristan i drugim ljudima, da shvate da, ako dođe bolest, i šta god da dođe, to nije kraj, nego samo početak naše borbe, i da budemo spremni da se borimo“, istakla je autorka.

Prvo izdanje knjige, štampano u avgustu u 500 primjeraka, stiglo je do čitalaca bez ijedne promocije. Nakon što je desetak primjeraka poklonila manastiru Studenica, bratstvo manastira ocijenilo je da je riječ o knjizi korisnoj savremenom čovjeku i odlučilo da štampa drugo izdanje u 2.000 primjeraka.

Autorka je objasnila da je pisanje knjige „Moje putovanje kroz bolest“ prekinula kako bi završila „Pamtimo“, smatrajući da je uoči važnih godišnjica prioritet da se sačuvaju svjedočanstva o stradanju srpske djece. Podsjetila je i na poruku patrijarha Pavla da je zaboravljeno zlo izvorište novog zla.

Milenko Mišo Todović – hroničar istorije Foče i okoline

Narodna biblioteka „Šklopotnica“ iz Rijeke kod Foče predstavila je knjigu „Milenko Mišo Todović na crti“, autorke Gorane Štrbe. O knjizi su govorili Radiša Blagojević, Dušan Milovanović i Milenko Mišo Todović.

Radiša Blagojević istakao je značaj dugogodišnjeg istraživačkog rada Milenka Miše Todovića, jednog od najplodnijih pisaca i istraživača istorije Foče i njene okoline.

„Mišo Todović je jedan od najplodnijih pisaca i istraživača lokaliteta u Foči. Njegovo djelo je veoma obimno i predstavlja istorijsko blago za cijelu Bosnu i Hercegovinu, posebno za Republiku Srpsku i okolinu Foče“, istakao je Blagojević.

Naglasio je da je Todović temeljnim istraživanjima ostavio dragocjenu građu o istoriji, kulturi, spomenicima i stanovništvu ovog područja.

„Mišo je veoma dobar istraživač i metodolog, koji stručno prikuplja i obrađuje podatke. Možemo reći da je gotovo prevrnuo svaki kamen u okolini Foče i zagazio u svaku stopu fočanskog kraja. Foča je imala sreću da ima jednog takvog istraživača“, rekao je Blagojević.

Govoreći o Todovićevom stvaralaštvu, ukazao je na širok vremenski raspon tema kojima se bavio — od srpske istorije i perioda turske vladavine do savremenih zbivanja. Posebno je istakao značaj arhivske građe koju je Todović koristio, uključujući i istraživanja u Dubrovačkom arhivu.

Blagojević je zaključio da su Todovićeve knjige nezaobilazna literatura za sve koji istražuju istoriju Foče i okoline.

„Vijek banjalučkog Borca“ – sto godina klupske i sportske tradicije

Udruženje arhivskih radnika Republike Srpske predstavilo je monografiju „Vijek banjalučkog Borca“, čiji su autori Danilo Zec, Dragan Šutvić i Vladimir Šutvić. O knjizi su govorili prof. dr Nikola Mijatov, Danilo Zec i Dragan Šutvić.

Monografija je nastala saradnjom Arhiva Republike Srpske, Udruženja arhivskih radnika Republike Srpske i Fudbalskog kluba „Borac“. Na 1.056 stranica donosi pregled stogodišnje istorije kluba, od 1926. do 2026. godine, njegovih sportskih rezultata, najznačajnijih igrača i događaja koji su obilježili jedan vijek postojanja.

Jedan od autora, Danilo Zec, istakao je da je zvanični ugovor o saradnji potpisan prije više od dvije i po godine, dok je knjiga prvi put predstavljena javnosti 29. septembra u Koncertnoj sali Banskog dvora u Banjoj Luci.

Zec je objasnio da su u monografiji obuhvaćeni zvanični rezultati kluba, uz određeni nedostatak podataka za period od 1938. do 1941. godine, za koji nisu pronađeni svi rezultati. Knjiga je podijeljena u četiri cjeline koje prate razvoj „Borca“ kroz različite istorijske periode.

U dijelu koji se odnosi na početke kluba posebna pažnja posvećena je okolnostima osnivanja, društvenom i političkom kontekstu i ulozi Komunističke partije u njegovom nastanku i radu. Za period od 1945. godine do danas naglasak je na sportskim rezultatima, strijelcima, nastupima, golovima i zvaničnim statistikama.

Posebno poglavlje posvećeno je navijačima i razvoju navijačke kulture. Njihova svjedočenja, naročito ona koja potiču od navijača koji klub prate od osamdesetih godina prošlog vijeka, dopunjena su fotografijama koje prikazuju novije razdoblje.

Monografija obrađuje i složene godine devedesetih, kada je „Borac“ nastavio sportske aktivnosti uprkos ratnim okolnostima i promjenama sistema takmičenja. Zec je podsjetio da je klub 1992. godine bio jedini iz Bosne i Hercegovine koji je završio sezonu u jugoslovenskoj ligi, nakon čega je nastavio takmičenje u Saveznoj Republici Jugoslaviji. U Prvu ligu Republike Srpske vratio se 1996. godine.

„Klub je jedno vrijeme morao biti registrovan na teritoriji Srbije, pa je bio registrovan i kao ‘Borac Beograd’“, naveo je Zec.

Na kraju monografije predstavljeni su klupski rekorderi, fudbaleri sa najviše odigranih utakmica i postignutih golova, kao i statistički podaci iz različitih perioda takmičenja, zasnovani na zvaničnim nastupima.

Tri životne priče o stvaranju i odbrani Republike Srpske

Muzej Republike Srpske predstavio je publikaciju „Junaci na braniku Republike Srpske“, autora istoričara Ostoje Railića. Publikacija prati životne puteve general-pukovnika Momira Talića i pilota Slobodana Kusturića i Zlatana Crnalića, ukazujući na njihov doprinos stvaranju i odbrani Republike Srpske. O knjizi je govorio autor.

Railić je, govoreći o generalu Taliću, podsjetio i na njegov poslijeratni period, hapšenje i prebacivanje u Hag, gdje mu je optužnica mijenjana četiri puta. Talić je pušten na prijevremenu slobodu iz zdravstvenih razloga, nakon čega je preminuo. Autor je naglasio da general Talić ni pred jednim sudom nije osuđen.

Poseban dio publikacije posvećen je pilotu Slobodanu Kusturiću, koji je poginuo tokom humanitarnog leta iz Banje Luke ka Beogradu za vrijeme Odbrambeno-otadžbinskog rata. Prema Railićevim riječima, let je bio zvanično najavljen, a letjelica je pogođena u rejonu željezničke stanice u Brčkom.

„To je jedna od najvećih, ako ne i najveća tragedija našeg vazduhoplovstva tokom rata“, rekao je Railić.

Govoreći o pilotu Zlatanu Crnaliću, naveo je da je on iz Slovenije došao da brani srpski narod i Republiku Srpsku. Nakon akcija u Bugojnu i Novom Travniku i dejstava NATO avijacije, Crnalić je bio jedini koji je uspio da vrati avion u bazu Udbine, gdje je saznao za sudbinu ostalih saboraca.

Railić je podsjetio i da je Crnalića odlikovao prvi predsjednik Republike Srpske Radovan Karadžić.

Publikacija prati istoimenu izložbu Muzeja Republike Srpske i nastavlja rad ove ustanove na predstavljanju značajnih ličnosti iz istorije Republike Srpske. Muzej je ranije priredio izložbe i objavio publikacije o jednom od osnivača Republike Srpske Nikoli Koljeviću i predsjedniku Milanu Jeliću.

Od starih fotografija do istorijskih dokumenata

Institut istorijskih nauka Univerziteta u Istočnom Sarajevu predstavio je više izdanja, a o njima je govorila direktorka Instituta Mirjana Lukić.

Među predstavljenim knjigama je „Hercegovina i Bosna 1867. godine: album fotografija“, čiji je autor ruski putopisac Pjotr Pavlovič Pjatnicki, a priređivač Ksenija Meljčakova. Lukićeva je navela da biografija ovog putopisca nije u potpunosti istražena, ali da je njegova zaostavština od izuzetne vrijednosti.

Album donosi rijetke zapise i fotografije iz Bosne i Hercegovine iz druge polovine 19. vijeka, tačnije iz 1867. godine. Među njima je 18 starih fotografija manastira Žitomislić, kao i prizori hercegovačkih Banjana i znamenite ličnosti srpskog naroda tog vremena.

Institut je predstavio i zbornik dokumenata Drage Mastilovića o genocidu nad Srbima u Bosni i Hercegovini tokom Drugog svjetskog rata, zasnovan na istorijskim izvorima i dokumentima koji svjedoče o zločinima Nezavisne Države Hrvatske nad srpskim narodom.

Knjiga „Republika Srpska/Respublika Serbskaя“, koju su priredili Drago Mastilović i Georgije Vulić, predstavlja nastanak Republike Srpske, njene predsjednike i značajne ličnosti, ali i prirodne ljepote i turističke potencijale.

Predstavljena je i monografija „Istorijska istina: iskustva i mogućnosti“ Zdravka M. Deletića, koja se bavi instrumentalizacijom istorije i načinom na koji političke elite oblikuju poželjne slike prošlosti, uz naglašavanje potrebe za objektivnim pristupom istorijskim činjenicama.

O knjizi „Borba i stradanje Srba gračaničkog sreza 1941–1945“ govorila je autorka Anđela Nešković. Ona je ukazala na ideološku obojenost dijela jugoslovenske istoriografije i potrebu da se ponovo istraže podaci o broju žrtava. Posebno je istakla da se knjiga bavi i zločinima koje su, pored Nezavisne Države Hrvatske, počinile i jedinice Vermahta.

U okviru predstavljanja Instituta prikazana su i izdanja „Petar Ivanišević (1878–1961): profesor, narodni poslanik i ban Zetske banovine“, autora Petra Miloševića; „Građa za istoriju Republike Srpske II“, autora Georgija Vulića; „Izborne borbe u Bijeljini 1918–1941“, autora Zorana Helete; „Sovjetski Savez u Drugom svjetskom ratu“, ruskih autora E. P. Gurjeva i S. J. Kondratenka; kao i zbornik radova sa konferencije „Genocid nad slovenskim narodima u 20. vijeku“.

„Vitana“ – potraga za sobom kroz odnos majke i ćerke

Zavod za udžbenike i nastavna sredstva iz Istočnog Novog Sarajeva predstavio je roman „Vitana“ autorke Gordane Opalić. O knjizi su govorile književna kritičarka prof. dr Željka Pandžić, Anđela Vuković, studentkinja ruskog jezika i književnosti na Državnom institutu „Aleksandar Sergejevič Puškin“ u Moskvi, i autorka.

Roman prati složen odnos majke i ćerke, nedostatak međusobne komunikacije, suočavanje glavne junakinje sa majčinom smrću i njenu potragu za sopstvenim identitetom.

Gordana Opalić istakla je da roman nije autobiografski, iako je pisan u periodu kada se i sama suočavala sa gubitkom i teškim životnim iskustvima. Njena majka je živa, a autorka joj je tokom predstavljanja posebno zahvalila.

„Ovo nije moja priča, ali taj složen odnos između majki i njihovih kćerki postoji. Da nije bilo moje majke i njenog stava, ne bih postigla sve što sam postigla“, rekla je Opalićeva.

Književna kritičarka Željka Pandžić ukazala je na osjetljivost ljudske duše koju roman otkriva kroz iskustvo glavne junakinje. Nakon majčine smrti, Vitana shvata da je majka imala mnogo značajnije mjesto u njenom životu nego što je ranije mislila, a to saznanje postaje i dio njenog sopstvenog spoznavanja.

Anđela Vuković istakla je da je to priča o djetetu, „tuđoj večeri“, Vitani i osjećaju nepripadanja. U svom osvrtu na roman ukazala je i na viševjekovnu tišinu žena koje nisu imale priliku da progovore o sopstvenim iskustvima.

„Ovo je knjiga koja progovara iz viševjekovne tišine, koja je morala biti prekinuta u ime svih žena koje su bile zazidane neoglašavanjem ili uzidane zbog ćutanja kao mlada Gojkovica“, rekla je Vukovićeva.

Gradiška kroz knjige: braća Čubrilović, tihi junaci i selo Jablanica

Zavičajni muzej Gradiška predstavio je tri izdanja: „Braća Čubrilović – presuda jednoj mladosti“, autora Borivoja Miloševića i Bojana Vujčića; „Tihi junaci“, autora Dejana Todoranovića; i „Selo Jablanica (Kozara, ljudi, vremena)“, autora Darka Dončića. O knjigama su govorili Vera Vujčić i autori.

Direktor Zavičajnog muzeja Gradiška Bojan Vujčić istakao je da je izdavačka djelatnost ustanove uglavnom usmjerena na lokalnu istoriju, ali da je tokom posljednjih petnaestak godina značajno proširena, naročito nakon pronalaska austrougarskog arhiva na tavanu stare opštine.

„Tada je pokrenuta i priča o Malom Beogradu, o srpskoj varoši i, možemo reći, revitalizaciji srpskog građanskog sloja u Gradišci“, rekao je Vujčić.

On je naveo da se izdanja Muzeja bave lokalnom istorijom, arheologijom i umjetnošću, te da ova ustanova redovno učestvuje na Beogradskom sajmu knjiga i predstavlja svoja izdanja na štandu Republike Srpske.

Govoreći o knjizi posvećenoj braći Čubrilović, Vujčić je ukazao na novu građu i dopune, među kojima je cjelovita prepiska između Veljka i Jovanke Čubrilović. Dio pisama sačuvan je kod unuke Veljka Čubrilovića, a neka od njih ranije nisu objavljivana.

„Ispravljene su neke greške koje su se potkrale u prethodnim knjigama, uz pomoć unuke Veljka Čubrilovića, kod koje se nalaze originalna pisma. Prepisku smo sada donijeli u punom obimu, a objavljena su i neka do sada neobjavljena pisma“, istakao je Vujičić.

Posebna pažnja u knjizi posvećena je Veljku Čubriloviću i istorijskim okolnostima u kojima su braća živjela i djelovala.

Predstavljanjem ovih izdanja završen je još jedan programski dan 16. reprezentativnog predstavljanja Republike Srpske na Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga, u okviru kojeg su čitaocima približene teme iz istorije, kulture, književnosti i sportske tradicije Republike Srpske