SVE O SRPSKOJ | 19.10.2026.g. – Predrag Ćeranić – FRANCUSKA JE NAKON 2020. PRVA U EVROPI PO BROJU NEREDA, A DRUGA PO UPOTREBI „PREKOMJERNE SILE“

• Francuski pokret se već proširio na Belgiju, a skupovi podrške održani su i u Montrealu. Nereda od ranije ima i u Albaniji, a u Srbiji su protesti već skoro dvije godine svakodnevica
• U Srpskoj je vlast odavno shvatila da je ulaganje u obrazovanje bezbjednosno pitanje i da institucije moraju kanalisati nezadovoljstvo mladih. Kao ministar za visoko obrazovanje, Željko Budimir, danas ministar unutrašnjih poslova Srpske, pokazao je izuzetnu vještinu u upravljanju krizom, pa se studentski protesti iz Srbije nisu prenijeli na Srpsku
• Sve se svelo na tri studentska okupljanja u krugu univerzitetskog kampusa u znak podrške studentima u Srbiji. Međutim, neposredno po okončanju opštih izbora uočen je novi pokušaj uvoza „studentske revolucije“ u Srpsku
• Predsjednik SNSD-a Milorad Dodik uspio je da spoji nespojivo: da obezbijedi političku podršku Rusije i Kine, a s druge strane Trampove administracije i Izraela. Istovremeno, na unutrašnjem planu obezbijedio je snažnu podršku takvoj politici, što je pokazala i blistava izborna pobjeda. Ipak, u balkanskom grotlu opuštanja ne smije biti

Neredi u Francuskoj u medijima se često nazivaju studentskim protestima, ali njihova priroda je drugačija.

Sve je počelo kao protest srednjoškolaca, odnosno učenika liceja. Pojašnjenja radi, francuski školski sistem prije fakulteta ima tri nivoa: osnovnu školu (école élémentaire, traje pet godina, uzrast od 6 do 11 godina), nižu srednju školu (collège, četiri godine, od 11 do 15 godina) i višu srednju školu, odnosno licej (lycée, tri godine, od 15 do 18 godina).

Učenici liceja su, dakle, uglavnom maloljetnici, što je važno imati u vidu kada se govori o postupanju policije.

Protesti su počeli sredinom septembra zbog nedostatka nastavnika, prenatrpanih odjeljenja i lošeg stanja školskih zgrada. Pokret su najprije podržali nastavnici, stupanjem u štrajk u liceju Sent-Egziperi u Kreteju, a ubrzo i Sindikalna unija licejaca, koja je pozvala na blokade širom Francuske.

Od početnih lokalnih zahtjeva protesti su brzo dobili nacionalnu dimenziju: već 1. oktobra bilo je zahvaćeno više od hiljadu obrazovnih ustanova. U narednoj fazi licejcima su se pridružili studenti, „žuti prsluci“ i sindikati. Tako su školski protesti prerasli u opšti socijalni bunt u politički nestabilnoj državi.

Francuske vlasti procjenjuju da je u mobilizaciji 17. oktobra širom zemlje učestvovalo oko 550.000 ljudi, dok sindikati navode oko 800.000. Prema podacima vlasti objavljenim 18. oktobra, privedeno je više od 2.000 ljudi, a povrijeđeno blizu 1.000 policajaca, žandarma i vatrogasaca.

Francuska inače ima dugu istoriju protesta. Prema podacima organizacije ACLED, koja prati proteste i sukobe u svijetu, Francuska je od 2020. do septembra 2026. bila prva u Evropi po broju nereda, a druga, iza Italije, po „prekomjernoj“ upotrebi sile od strane vlasti. Policija koja silom interveniše protiv maloljetnika rizikuje da radikalizaciju podstakne umjesto da je suzbije.

Francuska se, ipak, ne suočava samo s problemom javnog reda i mira, već i s krizom povjerenja u političke institucije. Nasilje je najvidljiviji dio te krize, ali nije njen jedini uzrok. Iza njega stoje socijalno nezadovoljstvo, strah mladih od neizvjesne budućnosti i osjećaj da politički sistem ne odgovara na njihove probleme.

Početni zahtjevi nastali su iz konkretnih problema u obrazovanju. Međutim, kada se pokret proširi na sindikate, radnike i druge nezadovoljne grupe, on dobija širi politički karakter. To ne znači da iza svih demonstranata stoji jedan organizacioni centar.

Potrebno je razlikovati mirne demonstrante od grupa koje proteste koriste za napade, pljačku i uništavanje imovine. Francuska vlada krivicu pripisuje, između ostalih, ultraljevičarskim grupama. Ali političke optužbe nisu isto što i dokazana odgovornost. Treba utvrditi ko je učestvovao u nasilju, kako su grupe organizovane i da li postoje dokazi o koordinaciji.

Kada se neredi istovremeno javljaju u više gradova, kada se napadaju javne institucije i kada je povrijeđen veliki broj pripadnika bezbjednosnih službi, očigledno je da država ima ozbiljan problem s upravljanjem krizom. Pitanje je da li može uspostaviti red bez dodatne eskalacije.

Francusku 2027. godine očekuju predsjednički izbori. Emanuel Makron na njima ne može ponovo da se kandiduje, jer završava drugi uzastopni mandat, ali su i on i njegov politički tabor ranjivi. Između ostalog i zato što se nezadovoljstvo obrazovanjem, životnim standardom i javnim uslugama preliva u širu kritiku njegovog političkog nasljeđa. Ipak, ne treba automatski zaključiti da će protesti odrediti ishod izbora.

To će zavisiti i od toga da li će se pojaviti politička opcija koja može da objedini nezadovoljstvo i ponudi uvjerljiv program.

Nasilje može da potisne suštinu protesta iz javnosti i okrene dio građana protiv pokreta. To je jedna od najvećih opasnosti za same demonstrante. Ako se razgovor svede na zapaljene automobile i razbijene izloge, problemi nedostatka nastavnika, loših škola i socijalne nejednakosti ostaju u drugom planu.

Iz ugla bezbjednosne analize, važno je objasniti kako se mirno okupljanje pretvara u nasilje. Glavne karakteristike nereda u Francuskoj su:

– Masovnost i anonimnost: velika okupljanja otežavaju identifikaciju pojedinaca koji namjerno izazivaju sukobe.

– Mobilne grupe: manje grupe koriste masu za brze napade na policiju, prodavnice i javne objekte.

– Društvene mreže: ubrzavaju širenje poziva na okupljanje i snimaka nasilja, ali same po sebi nisu dokaz da je protest organizovan iz jednog centra.

– Informacioni aspekt: snimci nasilja često postaju glavna slika protesta, pa se opravdani zahtjevi mirnih demonstranata gube iz vida.

Dodatni ugao gledanja na francuska previranja unio je američki predsjednik Donald Tramp, koji je 6. oktobra na svojoj društvenoj mreži napisao da protesti nemaju veze sa školama, već sa nekontrolisanom masovnom imigracijom i islamom.

Najveći rizik za svaku državu nastaje kada se socijalno nezadovoljstvo pretvori u trajno nepovjerenje u institucije. Bezbjednosne službe mogu uspostaviti red na ulicama, ali samo politika može pokušati da otkloni uzroke krize. Uspjeh države ne mjeri se samo time koliko brzo može da rastjera demonstrante, već i time da li može da spriječi da se isti problem ponovi.

Mogu li se neredi prenijeti na druge zemlje?

To se već događa. Zahtjevi i model mobilizacije su prenosivi. Pokret se već proširio na Belgiju, a skupovi podrške održani su i u Montrealu. Nereda od ranije ima i u Albaniji, a u Srbiji su protesti već skoro dvije godine svakodnevica.

A Republika Srpska?

U Srpskoj je vlast odavno shvatila da je ulaganje u obrazovanje bezbjednosno pitanje i da institucije moraju kanalisati nezadovoljstvo mladih prije nego što ga preuzmu radikalni akteri.

Kao ministar za visoko obrazovanje, Željko Budimir, danas ministar unutrašnjih poslova u Vladi Republike Srpske, pokazao je izuzetnu vještinu u upravljanju krizom, pa se studentski protesti iz Srbije nisu prenijeli na Srpsku.

Sve se svelo na tri studentska okupljanja u krugu univerzitetskog kampusa u znak podrške studentima u Srbiji. Međutim, neposredno po okončanju opštih izbora uočen je novi pokušaj uvoza „studentske revolucije“ u Srpsku.

Srpskoj nije potrebna podjela studentske populacije na one koji uoči izbora u Srbiji podržavaju „Studentsku listu“ i one koji je osuđuju.

Kontinuitet vlasti, obezbijeđen upravo završenim izborima, Srpskoj može donijeti stabilnost. Republika Srpska nije udaljeno ostrvo kojeg se ne tiču prilike u regionu; one se i te kako mogu odraziti i na ekonomska i na bezbjednosna pitanja.

Predsjednik SNSD-a Milorad Dodik uspio je da spoji nespojivo: da obezbijedi političku podršku Rusije i Kine, a s druge strane Trampove administracije i Izraela. Istovremeno, na unutrašnjem planu obezbijedio je snažnu podršku takvoj politici, što je pokazala i blistava izborna pobjeda. Ipak, u balkanskom grotlu opuštanja ne smije biti.

Zato treba pažljivo pratiti novonastalu situaciju u Evropi u vezi s protestima, koji sve više poprimaju nasilni karakter, i znalački upravljati krizom.