Drugog dana 16. reprezentativnog predstavljanja Republike Srpske na 69. Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga, posjetioci su imali priliku da se upoznaju sa novim izdanjima posvećenim istoriji, kulturi, nacionalnom identitetu, naučnim istraživanjima i očuvanju srpske pisane baštine.

Svoja izdanja predstavili su Organizacija starješina Vojske Republike Srpske, Fondacija „Mir Božiji“, Centar za društveno-politička istraživanja Republike Srpske, Spomen-područje Donja Gradina, Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske, Filozofski fakultet Pale, Grad Prijedor i JU Narodna biblioteka „Ćirilo i Metodije“.

Vojna istorija i svjedočenja o odbrani Republike Srpske

Organizacija starješina Vojske Republike Srpske predstavila je u sali „Borislav Pekić“ izdanja „Odbrana južnih granica Republike Srpske“ i „22. pješadijska brigada Vojske Republike Srpske“, autora Boška Peulića. O knjigama su govorili general Slobodan Župljanin, pukovnik Mirko Trivić i pukovnik Miodrag Novokmet.

Župljanin je ukazao na značaj istraživanja i dokumentovanja događaja iz Odbrambeno-otadžbinskog rata, naglašavajući da je važno sačuvati istorijsku istinu i prenijeti je mlađim generacijama. Govoreći o tri strateška cilja srpskog naroda u tom periodu, ukazao je na značaj razumijevanja okolnosti u kojima je Republika Srpska nastajala i branjena.

Posebno je naglasio da je očuvanje istorijskog pamćenja važno za budućnost srpskog naroda, Republike Srpske i Srbije, kao i za sprečavanje ponavljanja grešaka iz prošlosti.

Pukovnik Miodrag Novokmet govorio je o zborniku radova posvećenom odbrani južnih granica Republike Srpske, u kojem je sabrano 20 radova. Kako je naveo, na pripremi izdanja radilo se šest mjeseci, a knjiga donosi pregled ratnih operacija na području Hercegovine i svjedočenja o događajima koji su obilježili odbranu tog prostora.

Predstavljanjem ovih izdanja nastavljeno je nastojanje Organizacije da dokumentuje ratna iskustva, njeguje kulturu sjećanja i doprinese očuvanju istorijske istine.

„Kuda Srbi“ – o nacionalnom i kulturnom identitetu

Fondacija „Mir Božiji“ iz Banje Luke predstavila je na štandu Predstavništva Republike Srpske izdanje „Kuda Srbi“, čiji je autor projekta prof. Zdravko Močević. O izdanju su govorili dr Goran Đorđević, dr Milorad Perović i dr Slobodan Janković, dok je moderator bila Mira Lolić Močević.

Govoreći o značaju izdavačke djelatnosti Fondacije, Močević je istakao da je jedan od njenih osnovnih ciljeva objavljivanje sadržaja posvećenih nacionalnom, istorijskom i kulturnom biću srpskog naroda, kao i pitanjima njegove sadašnjosti i budućnosti.

„Glavni cilj djelovanja izdavačke djelatnosti su programi i sadržaji vezani za nacionalno biće srpskog naroda: srpska istorija, srpska sadašnjost, budućnost – od obrazovanja, kulture, nauke, privrede, međunarodne saradnje“, naglasio je Močević.

Posebno je ukazao na potrebu da se više pažnje posveti temama koje nisu dovoljno zastupljene u obrazovnom sistemu, naročito u osnovnim i srednjim školama. Kako je istakao, izdavačka djelatnost Fondacije nastoji da popuni te praznine i doprinese boljem poznavanju srpske istorije, jezika, pisma i kulture.

„Mi pokušavamo kroz takva izdanja, kroz razne knjige, da upotpunimo taj nedostatak koji je evidentno prisutan“, poručio je Močević, izrazivši nadu da će mlađe generacije nastaviti da njeguju interesovanje za teme od nacionalnog značaja.

Osvrćući se na učešće na Beogradskom sajmu knjiga, pohvalio je i angažman Predstavništva Republike Srpske, koje, kako je naveo, pruža značajnu podršku izdavačima i autorima i doprinosi predstavljanju kulturnog i društvenog života Republike Srpske.

Knjiga o operaciji spasavanja u Entebeu i časopis „Centar“

Javna ustanova Centar za društveno-politička istraživanja Republike Srpske predstavila je na štandu Predstavništva knjigu „Jonijeva posljednja bitka: operacija spasavanja u Entebeu, 1976“, autora Ida Netanjahua, kao i časopis „Centar“.

O knjizi su govorili direktor Centra Dušan Pavlović, Predrag Lozo i Milan Milaković.

Pavlović je ukazao na istorijski značaj izraelske operacije spasavanja talaca u Entebeu 1976. godine, ali i na šire političke i bezbjednosne okolnosti, uključujući terorizam i panislamizam. Istakao je da knjiga otvara pitanja koja prevazilaze okvire samog istorijskog događaja i podstiču razmišljanje o odgovornosti države i zaštiti njenih građana.

Istoričar Predrag Lozo naglasio je da knjiga govori i o odnosu pojedinca i kolektiva, samopoštovanju i odlučnosti da se opstane u vremenu teškog izazova. Posebno je ukazao na značaj lične žrtve i kolektivne svijesti, kao i na pitanja slobode i suvereniteta države.

Milan Milaković govorio je o izraelskoj operaciji spasavanja talaca, njenoj organizaciji i značaju u istorijskom kontekstu.

U drugom dijelu predstavljanja pažnja je posvećena časopisu „Centar“, koji donosi analize društveno-političkih pitanja značajnih za Republiku Srpsku, srpski narod i njihovo okruženje. U prvom broju objavljen je i intervju sa Gideonom Grajfom, dok će naredni broj biti posvećen temama rodoljublja i herojstva srpskih žena.

Donja Gradina – svjedočanstvo o stradanju i istorijskom pamćenju

Spomen-područje Donja Gradina predstavilo je foto-monografiju koja obuhvata istoriju ovog područja od srednjeg vijeka do danas, sa posebnim osvrtom na Drugi svjetski rat i zločine počinjene u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj.

Direktorka Spomen-područja i jedna od autora monografije Tanja Tuleković govorila je o demografskim posljedicama zločina i stradanja na ovom prostoru. Navela je da je Donja Gradina prije Drugog svjetskog rata imala školu do petog razreda, koju je godišnje pohađalo od 120 do 140 učenika, dok danas u tom mjestu nema škole i ima samo nekoliko djece.

Posebno je ukazala na značaj Topole užasa, koja se nalazi na naslovnoj strani foto-monografije. U njenoj blizini, kako je navela, mučeno je i ubijeno najmanje 10.000 logoraša, staraca, žena i djece. Topola je danas konzervirana i predstavlja jedan od autentičnih dokaza ustaškog zločina genocida u Drugom svjetskom ratu.

Istoričar Mirko Dimić istakao je da je Donja Gradina, kao dio logora Jasenovac, jedno od najvećih stratišta srpskog naroda, posebno imajući u vidu da su tu ubijani civili zbog svoje etničke i vjerske pripadnosti.

On je podsjetio da je Donja Gradina postala glavno jasenovačko stratište nakon masakra srpskog stanovništva u Crkvi Svetog apostola Marka u Drakseniću 14. januara 1942. godine, zločina poznatog kao „krvava liturgija“. Od tada do kraja rata 1945. godine vršene su masovne egzekucije jasenovačkih logoraša.

Dimić je govorio i o načinima na koje su logoraši dovođeni u Donju Gradinu i ubijani na već pripremljenim masovnim grobnicama, naglašavajući da su razmjere zločina i stradanja teško pojmljive.

Istoričar Dejan Motl predstavio je istorijski razvoj ovog područja na ušću rijeke Une u Savu. Podsjetio je da se današnja Donja Gradina kao naselje pominje još u 16. vijeku pod nazivom Kastrum Jasenovac, te da je na tom prostoru kasnije postojala turska tvrđava.

„Tek nakon Bečkog rata 1699. godine sa druge strane Save je stvoren današnji Jasenovac, koji se sada nalazi u Hrvatskoj, dok se ovaj sa naše strane zvao ‘turski Jasenovac’“, naveo je Motl.

On je podsjetio i da je 20. septembra 1995. godine u Donjoj Gradini spriječen prodor hrvatske vojske koji je prijetio da ugrozi opstanak Republike Srpske.

„Sve je to obuhvaćeno ovom monografijom, kao i formiranje i rad naše ustanove“, dodao je Motl.

Čajnička zbirka srpskih rukopisa i starih štampanih knjiga

Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske predstavila je izdanje „Srpski rukopisi i stare štampane knjige Svetouspenjske crkve u Čajniču“, autora dr Milanke Ubiparip, dr Miroslava A. Lazića i dr Žarka Vojnovića.

O značaju monografije, koja objedinjuje arheografski i bibliografski opis dragocjene crkvene zbirke, govorili su Ljilja Petrović Zečić, prof. dr Vladan Bartula, dekan Filozofskog fakulteta Pale, i prof. dr Zorica Nikitović, redovni profesor Filološkog fakulteta Univerziteta u Banjoj Luci i predsjednik Srpskog filološkog društva, jednog od suizdavača knjige.

Nikitović je istakla da monografija predstavlja značajan doprinos proučavanju i očuvanju srpske pisane baštine. Posebno mjesto u knjizi zauzima Čajničko jevanđelje, rukopis na pergamentu iz 14. vijeka, koji predstavlja jedinstveno svjedočanstvo srednjovjekovne pismenosti.

„To je jedino rukopisno jevanđelje za koje znamo da je sačuvano tamo gdje je i nastalo“, naglasila je Nikitović, ukazujući na njegov izuzetan kulturno-istorijski značaj.

Monografija je podijeljena u tri cjeline. Prvu čini 12 rukopisa nastalih od kraja 14. do 17. vijeka, među kojima su jevanđelja i bogoslužbeni tekstovi. Drugi dio obuhvata rane štampane knjige – srpske inkunabule i paleotipe iz 15. i 16. vijeka, dok treći donosi knjige na ruskoslovenskom i crkvenoslovenskom jeziku, uključujući Ostrošku Bibliju i izdanja iz narednih vijekova.

„Ova rana štampa bjelodano svjedoči da su se na prostoru istorijske Bosne bogosluženja vršila po pravoslavnom tipiku“, istakla je Nikitović, naglašavajući značaj ovih knjiga za razumijevanje kontinuiteta pravoslavnog predanja tokom osmanske uprave.

Monografija dragocjenu riznicu Svetouspenjske crkve u Čajniču čini dostupnijom naučnoj i široj javnosti i predstavlja važan doprinos očuvanju srpske kulturne, duhovne i pisane baštine.

Naučna izdanja Filozofskog fakulteta Pale

Filozofski fakultet Pale Univerziteta u Istočnom Sarajevu predstavio je izdanja „Radovi Filozofskog fakulteta“, broj 27 za 2025. godinu, i „Nauka i stvarnost“, zbornik radova, knjiga 19 za 2025. godinu, čiji je urednik doc. dr Ognjen Kurteš.

O izdanjima su govorili prof. dr Vladan Bartula, prof. dr Žana Gavrilović i doc. dr Ognjen Kurteš, prodekan za međunarodnu saradnju i projekte i glavni i odgovorni urednik izdanja Filozofskog fakulteta.

Kurteš je istakao da je cilj publikacija predstavljanje najnovijih naučnih istraživanja, sa posebnim osvrtom na nacionalne discipline.

„Trudimo se da svake godine u našim izdanjima predstavimo rezultate najnovijih i najprestižnijih naučnih istraživanja, a sa posebnim osvrtom na nacionalne discipline za koje smatramo da su donekle i ugrožene u dijelu svijeta u kojem mi živimo“, naglasio je Kurteš.

Posebno je ukazao na značaj saradnje sa naučnicima i istraživačima iz Republike Srbije.

„Mi se svake godine trudimo da javnosti u Srbiji prezentujemo naše rezultate i da naše kolege naučnike i istraživače iz Republike Srbije pozovemo da svojim istraživanjima i rezultatima pomognu u promociji naših izdanja, tako što će ih objavljivati u našim izdanjima“, poručio je Kurteš.

Govoreći o daljem unapređenju naučne produkcije, izrazio je očekivanje da će časopis „Radovi Filozofskog fakulteta“ ostvariti bolju vidljivost i višu kategoriju u Republici Srbiji.

„Nadamo se da ćemo ove godine u Republici Srbiji imati bolju vidljivost, odnosno bolju kategoriju, višu kategoriju našeg časopisa. Lista će izaći krajem 2026. godine i vjerujemo da će to biti razlog više da kolege iz Republike Srbije svoja istraživanja i rezultate dostavljaju za naša glasila“, istakao je Kurteš.

Prijedor predstavio književnu i umjetničku baštinu

U sali „Ivo Andrić“ Grad Prijedor i JU Narodna biblioteka „Ćirilo i Metodije“ predstavili su izdanja „Napev od tuge tkan“ Pera Zupca, „Pokrivanje kuće“ Nenada Grujičića, monografiju „Sreten Stojanović 1898–1960. Miris zavičaja“ autorke Vere B. Grujić i „Sabrana djela“, knjige I–III Vase Kondića.

O knjigama su govorili prof. dr Mladenko Sadžak, prof. dr Goran Maksimović i prof. dr Slađana Milenković.

Govoreći o izdavačkoj djelatnosti Književnih susreta na Kozari, Sadžak je istakao da je ona počela 2018. godine, iako ova manifestacija ima tradiciju još od šezdesetih godina prošlog vijeka.

„Edicija ‘Ovjenčani’ formirana je tako da se svi nagrađeni pisci objave u izabranim djelima i da ostavimo neku vrstu traga na sve to što se dešavalo u zadnjih pola vijeka i više. Do sada smo objavili 16 knjiga i namjeravamo, naravno, da nastavimo i dalje“, naglasio je Sadžak.

Ovogodišnji izdavački program obuhvata knjige posvećene Peru Zupcu i Nenadu Grujičiću, kao i monografije značajnih umjetnika koji su ostavili trag u Prijedoru, Bosanskoj Krajini, Podgrmeču i Potkozarju.

„Pokrenuli smo i ediciju posvećenu umjetnicima koji nisu književnici, ali su ostavili značajan trag u Prijedoru, Bosanskoj Krajini, Podgrmeču i Potkozarju“, istakao je Sadžak.

U okviru ove edicije objavljene su dvije likovne monografije – jedna posvećena Tihomiru Tihi Ilijaševiću, prerano preminulom direktoru Prijedorske galerije, a druga Sretenu Stojanoviću, jednom od najznačajnijih srpskih vajara.

Posebna pažnja posvećena je izdanju „Sabrana djela“ Vase Kondića, književnika i značajnog saradnika Petra Kočića, čiji su radovi do sada ostali rasuti po periodici. Sadžak je podsjetio da je Kondić bio važan učesnik književnog života svoga vremena, te naglasio tragične okolnosti njegovog života.

„Austrija ga je bukvalno u zatvorima ubila 1909. godine. Ovo je prvi put da se objavljuju sabrana djela Vase Kondića“, istakao je Sadžak.

Ovim izdanjem pokrenuta je nova edicija posvećena piscima iz Bosanske Krajine koji su stvarali u vrijeme Austrougarske, a čija djela do sada nisu objavljena u cjelovitim izdanjima.

Predstavljanjem ovih izdanja nastavljeno je predstavljanje izdavačke, naučne i kulturne djelatnosti Republike Srpske, uz nastojanje da se sačuvaju istorijsko pamćenje, srpski jezik, pismo i kulturna baština i učvrste veze sa Republikom Srbijom.

Program 16. reprezentativnog predstavljanja Republike Srpske na Beogradskom sajmu knjiga nastavlja se i narednih dana, a posjetioci su pozvani da prate najave i prisustvuju predstojećim promocijama.